Τετάρτη, 12 Φεβρουαρίου 2020

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΔΡΕΣΔΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΚΡΟΔΕΞΙΑ


75 χρόνια συμπληρώνονται αύριο από τον καταστροφικό βομβαρδισμό της Δρέσδης από την αεροπορία των δυτικών Συμμάχων. Μια μαύρη επέτειος, σίγουρα, και ένα ανοιχτό τραύμα της σύγχρονης ιστορίας.
13 Φεβρουαρίου 1945, ο πόλεμος πλησιάζει στο τέλος του, η έκβασή του έχει πια κριθεί και μέσα στις δεκάδες εκατομμύρια των νεκρών προστίθενται και μερικές χιλιάδες ακόμη άμαχοι, εξ αιτίας ενός λυσσαλέου βομβαρδισμού στον οποίον προέβησαν Άγγλοι και Αμερικανοί για αντίποινα, απαντώντας στις ανάλογες ενέργειες των ναζιστών στα πρώτα χρόνια του πολέμου, ιδίως κατά της Αγγλίας.
Κανείς δεν ξέρει στην αρχή με ακρίβεια τον αριθμό των νεκρών του βομβαρδισμού της 13ης και 14ης Φεβρουαρίου 1945. Εξ άλλου η καταστροφή ήταν τόσο μεγάλη και οι υποδομές της χώρας τόσο διαλυμένες που η αποκομιδή των νεκρών και η απομάκρυνση των ερειπίων θα ξεκινήσουν ουσιαστικά στο τέλος της δεκαετίας του '40, όταν πλέον θα ιδρυθεί στο έδαφος της Σοβιετικής Ζώνης Κατοχής η Deutsche Demokratische Republik (Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία) ή DDR. Σημερινές νηφάλιες επιστημονικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για έναν αριθμό νεκρών μεταξύ των 18 και των 25 χιλιάδων.
Το σοβιετόφιλο και ψευδοσοσιαλιστικό καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας θα αφήσει σκόπιμα ερειπωμένη την εμβληματική Εκκλησία της Θεομήτορος (Frauenkirche) στο επίκεντρο της παλιάς πόλης, προκειμένου να καλύψει την έλλειψη κονδυλίων για την ανοικοδόμηση πίσω από τον μανδύα μιας καταδίκης των "κακών" δυτικών Συμμάχων σε αντίθεση με τους καλούς και ελευθερωτές ανατολικούς. Η αρνητική εξιδανίκευση συνέβαλε, μεταξύ άλλων, μετά την κατάρρευση του καθεστώτος και την επανένωση των γερμανικών κρατών στο να αναδειχθεί η ιστορική Δρέσδη σε τόπο μαρτυρίου του "αθώου" γερμανικού λαού από τις οργανώσεις και τις συμμορίες των νεοναζιστών, σε τόπο ετήσιου "προσκυνήματος" και πορειών, σε τόπο ίδρυσης της διαβόητης ακροδεξιάς οργάνωσης PEGIDA (των Ευρωπαίων Πατριωτών κατά του Εξισλαμισμού της Δύσης) το 2014 και, τέλος, σε πρωτεύουσα ενός ομόσπονδου κρατιδίου στο οποίο δεν πλειοψηφεί μεν η ακροδεξιά AfD και παραμένει οριακά στη δεύτερη θέση, αλλά αποτελεί μια διαρκή και μόνιμη απειλή.
Και τι απαντούν σ' αυτά οι πραγματικοί Ευρωπαίοι πατριώτες, οι θιασώτες ενός εθνικού και ευρωπαϊκού "συνταγματικού πατριωτισμού" (Verfassungspatriotismus), σύμφωνα με τη διατύπωση του Χάμπερμας; Πολλά, με μια λέξη, αλλά πρέπει να γίνονται διαρκώς ολοένα και περισσότερα. Η Δρέσδη είναι αδελφοποιημένη με το Κόβεντρυ της Αγγλίας, την αντίστοιχη πόλη-θύμα που καταστράφηκε από τη ναζιστική Λουφτβάφε. Ο επαρχιακός δρόμος που οδηγεί προς τα δυτικά ονομάζεται μάλιστα Οδός Κόβεντρυ (Coventrystraße). Κάθε χρόνο στην επέτειο της καταστροφής οργανώνονται εκδηλώσεις μνήμης και τιμής προς τους αμάχους νεκρούς του πολέμου, αντιδιαδηλώσεις και ανθρώπινες αλυσίδες από δημοκράτες και αριστερούς πολίτες. Και σε μόνιμη βάση ακούγονται εκκλήσεις προς όλους τους φίλους και επισκέπτες να μην ταυτίζουν όλη την πόλη με τα ακροδεξιά αποβράσματα.
Δύσκολος ο αγώνας και μακρύς και από κάθε άποψη αναγκαίος.

Παρασκευή, 12 Ιουλίου 2019

Τρίτη, 9 Ιουλίου 2019

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΟΙΞΗ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΦΡΟΝΗΣΗ


Με τη συμπλήρωση τεσσάρων χρόνων από το αμφιλεγόμενο ελληνικό Δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015 και μετά τη λήξη της θητείας της κυβέρνησης που προέκυψε με το καταστάλαγμα των πυκνών και έντονων εξελίξεων που έθεσαν την Ελλάδα στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής για κάποιους μήνες, είναι ασφαλώς αναπόφευκτο να γίνουν διάφορες απόπειρες σύνδεσης του πολιτικού παρόντος της χώρας με μια φάση πολιτικών εξελίξεων που ανήκουν μεν πλέον στο παρελθόν, αλλά κατά κοινή ομολογία σχετίζονται με το σήμερα (με πολλούς τρόπους επιβεβαιώθηκε τούτη η διαπίστωση το βράδυ των εκλογών της 7ης Ιουλίου 2019)· τέτοιες απόπειρες – διαφόρων μορφών, επιπέδων και σκοπιμοτήτων – έχουν ήδη δει το φως της δημοσιότητας. Ίσως, όμως, παράλληλα και συμπληρωματικά προς την ακριβή καταγραφή των γεγονότων είναι σημαντικό να φωτιστεί η σημασία εκείνης της σύντομης μεν, πλην σημαντικής περιόδου στη βάση μιας νηφάλιας ανασύνθεσης των επίδικων ζητημάτων («διακυβευμάτων») που κρίνονταν τότε και στο πλαίσιο μιας ουσιώδους αντιπαραβολής μεταξύ πολιτικού-ιδεολογικού λόγου και πραγματικότητας.
1. Από τη μεριά των ευρωπαϊστών, οι οποίοι επέλεξαν το εν πολλοίς γενικόλογο σύνθημα «Μένουμε Ευρώπη» ως μηχανισμό ταύτισης και συνοχής, το δημοψήφισμα έκρινε την παραμονή ή όχι της χώρας στην ευρωζώνη, άρα και στον σκληρό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης – αν προς στιγμήν παραβλέψουμε ότι η συμπερίληψη της Ελλάδας στις ισχυρές οικονομικά και πολιτικά χώρες περισσότερο αναγόταν στην φαντασίωση ενός ειδυλλιακού πρόσφατου παρελθόντος, παρά σε μια χειροπιαστή πραγματικότητα, αφού ήδη από τα πρώτα χρόνια της ένταξης της Ελλάδας στην ευρωζώνη πλάι στα προπαγανδιστικά ιδεολογήματα περί «σύγκλισης με την Ευρώπη» και «ισχυρής Ελλάδας» δεν έπαυε να συζητείται και να προκύπτει από ρεαλιστικές αναλύσεις και η εικόνα μιας απρόσωπης, γραφειοκρατικής και καπιταλιστικής Ευρώπης που αποφασίζει ερήμην των λαών (εκεί παραπέμπουν όροι όπως «γραφειοκρατία των Βρυξελλών», «γαλλογερμανικός άξονας» ή, επίσης, ο λόγος περί «δημοκρατικού ελλείμματος» και περί «Ευρώπης των πολλών ταχυτήτων»).
2. Από τη μεριά των αντιευρωπαϊστών ή, πιο συγκεκριμένα, των δυνάμεων που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στρέφονταν κατά της κυρίαρχης πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ευρωζώνης, το δημοψήφισμα ήταν η σημαδιακή πράξη αντίστασης που θα οδηγούσε στην έξοδο από την κηδεμονία της ανάλγητης γραφειοκρατίας των Βρυξελλών και στην «έφοδο στον ουρανό»[1] ενός μέλλοντος γεμάτου μεν με αντίσταση, ανυπακοή, αξιοπρέπεια και υπερηφάνεια, πλην όμως στις συγκεκριμένες όψεις του απροσδιόριστου. Επί της ουσίας κι εδώ κυριαρχεί μια ιδεολογικά καθορισμένη κατασκευή δομικά ισοδύναμη με εκείνη των ευρωπαϊστών, απλώς με αντεστραμμένο πρόσημο: το ειδυλλιακό μέλλον τοποθετείται εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης και ευρωζώνης, με ιστορικά ερείσματα που εντοπίζονται είτε σε κάποιες μεταπολεμικές δεκαετίες οικονομικής ανάπτυξης με εθνικό νόμισμα στην Ελλάδα, είτε στις περιπτώσεις χωρών που κατά καιρούς λύνουν κάποια οικονομικά προβλήματα χρησιμοποιώντας εθνικό νόμισμα.
3. Από τη μεριά των δύο διαπραγματευόμενων μερών το δημοψήφισμα ήταν εκ πρώτης όψεως ζήτημα πολιτικής τιμής, επιβολής και κύρους, επί της ουσίας, όμως, επρόκειτο απλώς για μια φάση σε μια συνεχιζόμενη, σκληρή και ανοιχτή διαδικασία.
4. Τελικά, και ως προς το χειροπιαστό αποτέλεσμα υπήρχε εμφανής αναντιστοιχία μεταξύ φαίνεσθαι και είναι, μεταξύ προσδοκιών και πραγματικότητας, Η όλη διαδικασία, μέχρι ενός σημείου τουλάχιστον, θύμιζε τη γνωστή μας ρήση ώδινεν όρος και έτεκεν μυν[2]. Και τούτο διότι στην κρίση του λαού (διαλαμβανόταν αναλυτικά στο ψηφοδέλτιο) τέθηκε μία διττή διαπραγματευτική πρόταση του Προέδρου της Κομισιόν Ζαν-Κλωντ Γιούνκερ, η οποία κατά τη χρονική στιγμή της διεξαγωγής του δημοψηφίσματος είχε ήδη αποσυρθεί από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων, ενώ επίσης απείχε ουσιαστικά από την πρόταση που διαμορφώθηκε και συζητήθηκε στη μετέπειτα μαραθώνια συνεδρίαση της νύχτας της 12η προς την 13η Ιουλίου και κατέληξε στο περίφημο «τρίτο μνημόνιο». Από τυπική άποψη, συνεπώς, το δημοψήφισμα θα μπορούσε να μην έχει γίνει ποτέ, ενώ ως προς το περιεχόμενο – αν θυμηθούμε και τη διαρκώς επανερχόμενη στην ιστορία ετερογονία των σκοπών – θα μπορούσε να λειτουργήσει ενισχυτικά ή υπονομευτικά για τις ελληνικές θέσεις ανεξαρτήτως συγκεκριμένου αποτελέσματος: δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μετά τη γνωστοποίηση του αποτελέσματος άρχισαν να ακούγονται ολοένα πιο δυνατά και ξεκάθαρα οι φωνές που υποστήριζαν την αποχώρηση της Ελλάδας από την ευρωζώνη, με προεξάρχουσα εκείνη του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.
Όπως μπορούμε πλέον να πούμε με τη σοφία των εξελίξεων που έκτοτε έλαβαν χώρα στο Ηνωμένο Βασίλειο, ακόμη και στην περίπτωση που μία λαϊκή ετυμηγορία υπέρ της αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιωκόταν να εφαρμοστεί, τούτο θα προσέκρουε σε πλείστα όσα εμπόδια, τα οποία, σε ένα γενικό επίπεδο, θα μπορούσαν να αναχθούν στην ιστορικά δεδομένη και θεσμικά παντοιοτρόπως εκφρασμένη κοινή πορεία και ανάπτυξη (γερμ. zusammenwachsen) των εμπλεκόμενων και συμβαλλόμενων μερών. Σε μια πορεία με στόχο την αποχώρηση θα μπορούσε μεν να προσδιοριστεί ένα χρονικό σημείο έναρξης, σε καμία περίπτωση όμως η περαιτέρω εξέλιξη, ούτε ασφαλώς και η τελική κατάληξη. Η λύση της απότομης και βίαιης αποχώρησης (αυτό περίπου που σήμερα εκφράζεται με τον όρο no deal) αφ’ ενός δεν θα μπορούσε να υποστηριχθεί μέχρι τέλους, αφού και πάλι πολλά θέματα σχετικά με τη διευθέτηση μελλοντικών πληρωμών και τις μελλοντικές οικονομικές σχέσεις θα έπρεπε κάποια στιγμή να ρυθμιστούν με διαπραγματεύσεις, αφ’ ετέρου είναι σαφές ποιο από τα διαπραγματευόμενα και συγκρουόμενα μέρη της ετεροβαρούς σχέσης θα έβγαινε καταφανώς και αναπόδραστα ζημιωμένο.
Ο Αλέξης Τσίπρας ήδη από την 1η Ιουλίου 2015 είχε αποσυνδέσει σαφώς την ενδεχόμενη έκβαση του δημοψηφίσματος από εγχειρήματα αλλαγής του διεθνούς προσανατολισμού της χώρας: «Ορισμένοι συνδέουν το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος με το ευρώ. Λένε ότι έχω τάχα κρυφό σχέδιο αν ψηφιστεί το «όχι» θα βγάλω τη χώρα από Ε.Ε. Λένε συνειδητά ψέματα», είπε με σαφήνεια. Συνεπώς η μετέπειτα περίφημη «μετατροπή» του ΟΧΙ σε ΝΑΙ μπορεί να εξέπληξε πολλούς και να ενόχλησε επίσης αρκετούς – σύμφωνα με τις προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί από διάφορες κατευθύνσεις, στις οποίες σε κάποιο βαθμό είχε συμβάλει και ο ίδιος ο πρωθυπουργός – όμως αφ’ ενός παρέμενε στο πλαίσιο της εκφρασμένης ετυμηγορίας του ελληνικού λαού, ο οποίος ουδέποτε ρωτήθηκε για μιαν επιλογή αμεσότερη ή ριζοσπαστικότερη πέρα από τη στάση στις όποιες προτάσεις Γιούνκερ, ενώ αφ’ ετέρου αποτέλεσε μια χαρακτηριστική πράξη πολιτικής φρόνησης, αφού, αν θυμηθούμε τον Αριστοτέλη στα Ηθικά Νικομάχεια, στα χαρακτηριστικά της ύψιστης πολιτικής αρετής περιλαμβάνονται: α. η επικέντρωση στο καθ’ έκαστον, στο εκάστοτε συγκεκριμένο, άρα η, για πρακτικούς λόγους, απεμπλοκή από τυχόν γενικώς ισχύουσες παραδοχές και ιδεολογίες, β. η επιλογή της κατάλληλης χρονικής στιγμής, γ.  η αποφυγή ακραίων επιλογών με προσεκτικό συνυπολογισμό όλων των συνεπιδρώντων παραγόντων.
Ο φρόνιμος πολιτικός βρίσκει πάντα το σθένος να λαμβάνει τις ορθές αποφάσεις, ακόμη κι αν αυτές δεν είναι δημοφιλείς ή ηρωικές. Και αν δούμε τα πράγματα σε μιαν ιστορική προοπτική είναι ίσως τέτοιου είδους αποφάσεις αυτές που κατά κύριο λόγο λείπουν από τη χώρα μας.



[1]. Έκφραση που παραπέμπει στην εξύμνηση του επαναστατικού ρομαντισμού των Παρισινών κομμουνάρων από τον Κάρολο Μαρξ (πρβλ. Marx-Engels Werke, Dietz Verlag, Βερολίνο 1976, 33ος τόμος, σ. 206). Παρόμοιο κλίμα απηχεί και η επονομασία «ελληνική άνοιξη», η οποία δόθηκε στην όλη διαδικασία της αμφισβήτησης της κυρίαρχης πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης από μεγάλη μερίδα του ελληνικού λαού το πρώτο εξάμηνο του 2015. Με τούτες τις ονομασίες, παρά την αναμφισβήτητη αισθητική τους αξία, θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί, αφού παραπέμπουν σε ήττες των αγωνιστών.
[2]. Πρβλ. Λουκιανός, Πώς δει ιστορίαν συγγράφειν, 23, 1-9.

Τετάρτη, 26 Ιουνίου 2019

ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ





Η ΕΚΔΕΦ σε όλα τα χρόνια της ύπαρξης και λειτουργίας της επιδίωξε με τις περιορισμένες δυνάμεις της να κατακτήσει τη σημαντική και πολύτιμη ικανότητα να αντιδρά με τρόπο λεπταίσθητο και έντονο, συνδυάζοντας φρόνηση και δυναμισμό, στις όποιες, μικρότερης ή μεγαλύτερης κλίμακας, εξελίξεις και αλλαγές που επηρέαζαν την τύχη της Φιλοσοφίας ως τομέα του πνεύματος, αλλά και ως αντικειμένου διδασκαλίας, στο πλαίσιο της ευρύτερης πολιτισμικής κληρονομιάς όπου αυτή εντάσσεται, αφ’ ενός, αλλά και με έμφαση στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τη μοναδικότητά της, αφ’ ετέρου. Αυτήν ακριβώς την ικανότητα θα εξακολουθήσουμε να εκδηλώνουμε με όποιον τρόπο κριθεί απαραίτητος στις περιόδους και τις εποχές που έρχονται, όχι μόνον επειδή έτσι θα τιμήσουμε έμπρακτα τις παρακαταθήκες των διατελεσάντων ηγετών μας, αλλά και επειδή θα φανούμε συνεπείς με την ίδια την αποστολή και τα οράματά μας. Η προάσπιση, η διατήρηση, αλλά και η ενίσχυση της Φιλοσοφίας στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, στη Δευτεροβάθμια αλλά και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, αποτελεί όρο διατήρησης και αναβάθμισης μιας ορισμένης ποιότητας πνευματικού βίου, την οποία, σε κάθε περίπτωση και δίχως δόση υπερβολής, την έχουμε ανάγκη και μας αξίζει.
Ζούμε στη χώρα στην οποία «παράγουμε περισσότερες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις από όσες μπορούμε να καταναλώσουμε»· κάθε κυβερνών κόμμα και κάθε Υπουργός Παιδείας συνηθίζουν να επιδίδονται σε αλλαγές επί αλλαγών, με έμφαση στο σύστημα εισαγωγής στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα. Από αυτήν την τάση δεν απέκλινε ούτε η κυβέρνηση που ολοκληρώνει τη θητεία της στις 7 Ιουλίου και πιθανόν να μην αποκλίνει ούτε η επόμενη. Διαφορετικές προτεραιότητες και αξίες μπορούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο κάθε φορά, διαφορετικές επιλογές μπορούν να είναι εξ ίσου σεβαστές και αποδεκτές, καλό θα ήταν, όμως, να εκπληρώνουν, ή έστω να υπηρετούν αποτελεσματικά, τους στόχους για τους οποίους δρομολογούνται. Η Ένωσή μας είναι εκ των πρώτων που αναγνωρίζει ότι τα σχετικά ζητήματα είναι σύνθετα κι ευαίσθητα και δεν προφέρονται για εύκολες συνθηματολογίες και κακοσχεδιασμένες πρακτικές. Θεωρούμε, μάλιστα, από θέση αρχής ότι η επιδίωξη και υλοποίηση συναινετικών λύσεων που θα προϋποθέτουν μεν, αλλά και θα υπερβαίνουν παραταξιακές διαφορές, είναι ευχής έργο και όραμα συνώνυμο μιας γνήσιας πνευματικής και πολιτικής προόδου και πολύ θα θέλαμε να το δούμε να παίρνει σάρκα και οστά (και) στη χώρα μας.
Εκκινώντας από αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές, στην παρούσα φάση θα περιοριστούμε να δηλώσουμε ότι παρακολουθούμε εκ του σύνεγγυς τις μέχρι τούδε και τις επερχόμενες εξελίξεις και επιφυλασσόμαστε να προβούμε σε κινήσεις μελετημένες που πραγματικά θα συμβάλουν στην επίτευξη και την προώθηση αλλαγών επί τα βελτίω.
Τα τελευταία χρόνια ζήσαμε για πολλοστή φορά τη μεγαλεπήβολη «κατάργηση» των Πανελλαδικών Εξετάσεων που κατέληξε στη διατήρησή τους με τροποποιήσεις σε διαδικαστικά ζητήματα, δίχως επαρκή και πειστική αιτιολόγηση. Ιδίως σε ό,τι αφορά τη Φιλοσοφία, θα θεωρήσουμε θετική τη διεύρυνση του φάσματος των διδασκόμενων και εξεταζόμενων κειμένων στον «Φιλοσοφικό Λόγο» της Ανθρωπιστικής Κατεύθυνσης της Γ΄ Λυκείου και ελπίζουμε ότι οι εξαγγελθείσες αλλαγές στον τρόπο εξέτασης θα λειτουργήσουν θετικά προς την κατεύθυνση της περίφημης ενίσχυσης της κριτικής σκέψης των τελειοφοίτων μαθητών. Δεν μπορούμε, όμως, από την άλλη να κρύψουμε την ανησυχία μας για το πνεύμα της «ευκολίας» που φαίνεται να καταλαμβάνει τους ιθύνοντες νόες των εκπαιδευτικών μας πραγμάτων. Σ’ αυτήν την κατηγορία αλλαγών βλέπουμε να εμπίπτουν η ολοσχερής κατάργηση της Φιλοσοφίας από τα Εσπερινά Λύκεια, η οποία έρχεται να προστεθεί στην απαλοιφή των «δύσκολων» ζητημάτων θεωρητικής φιλοσοφίας από τη διδασκόμενη και εξεταζόμενη ύλη της Β΄ Λυκείου εν γένει. Αν, μάλιστα, συνδυάσουμε τις εκπτώσεις αυτές στις απαιτήσεις και το περιεχόμενο του μαθήματος με τις ισοπεδωτικές κινήσεις εις βάρος των Αρχαίων Ελληνικών, ήδη από τις μικρές γυμνασιακές τάξεις, και των Λατινικών στην Γ΄ Λυκείου, την τάξη προετοιμασίας για την πανεπιστημιακή μόρφωση, τότε θα προκύψει μια εικόνα πειραματισμών, από τους οποίους φαίνεται να απουσιάζει η βασική προϋπόθεση κάθε γνήσιας και ανθεκτικής μεταρρύθμισης, η ανθρωπιστική καλλιέργεια και ευαισθησία ως μέτρο των πραγμάτων και οδηγός των πράξεων. Οι ανησυχίες για τη «φιλοσοφία» των όποιων μεταρρυθμίσεων εντείνονται και από την πληροφόρησή μας για τα τεκταινόμενα σε προοδευμένες χώρες της Ευρώπης, όπου κι εκεί φαίνεται να πρυτανεύει η λογική της εδραίωσης του τεχνοκρατικού πνεύματος και της αγοραίας αποτελεσματικότητας.
Ανεξαρτήτως της στελέχωσης των κυβερνητικών αξιωμάτων στη χώρα μας, από την άλλη, το νέο ακαδημαϊκό έτος 2019-2020 θα ξεκινήσει μαζί με την έναρξη της λειτουργίας Τμήματος Φιλοσοφίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στην ιστορική πρωτεύουσα της παγκόσμιας φιλοσοφίας. Δεν μπορούμε παρά να εκφράσουμε τον ενθουσιασμό μας για τούτην την εξέλιξη· δεν παραλείπουμε, ωστόσο, να δηλώσουμε ότι θα παραμείνουμε σε επαγρύπνηση, προκειμένου να συμβάλουμε στο μέτρο των δυνάμεών μας στην ολόπλευρα θετική απόληξη της ικανοποίησης ενός ιστορικά υπερώριμου αιτήματος. Και για να μας κατανοήσουν και οι πολιτικοί μας θα πούμε, εννοώντας όσα λέμε: η Φιλοσοφία μάς χρειάζεται όλους. Ή ακόμη, παραφράζοντας τα λόγια που είχε πει κάποτε ένας σπουδαίος πεπαιδευμένος πολιτικός άνδρας, ο Χαρίλαος Τρικούπης: η Φιλοσοφία πέπρωται να ζήσει και θα ζήσει.
Γ. Ηλ.
(δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Φιλοσοφία και Παιδεία, τ. 79-80, Ιανουάριος-Ιούνιος 2019, σ. 26-27)  


Τρίτη, 12 Μαρτίου 2019

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΟΥΛΟΠΟΥΛΟΥ (1959-2019)

Η ομιλία μου στην εξόδιο ακολουθία για την αγαπημένη συνάδελφο, Τρίτη 12 Μαρτίου 2019, στον Ι.Ν. της Αγίας Σοφίας Νέου Ψυχικού.


Μόλις ακούσαμε τη θλιβερή είδηση της εκδημίας της αγαπημένης φίλης και συναδέλφου, της Αγγελικής Πουλοπούλου, η φύση της αττικής γης έδειχνε το πιο γλυκό και χαμογελαστό πρόσωπό της, ευρισκόμενη σε φάση ανοιξιάτικης αναγέννησης. Και καθώς μια φυσιολογική και αυθόρμητη αντίδραση προκειμένου να συλληφθεί το αδόκητο και να υποδηλωθεί το άρρητο, με το οποίο μας φέρνει αντιμέτωπους ο θάνατος, είναι η αναζήτηση θετικών σκέψεων και εικόνων σχετικών με το προκείμενο γεγονός, θα ήταν εύλογο να ανακαλέσει κανείς στη μνήμη του μια χαρακτηριστική φράση που ειπώθηκε από γνωστό πολιτικό άνδρα κατά την κηδεία του μακαριστού αρχιεπισκόπου Σεραφείμ πριν από πολλά, πλέον, χρόνια: είναι ωραίο να πεθαίνεις άνοιξη στην Ελλάδα.
Σε μας που έχουμε την τύχη να ζούμε σε τούτον τον ευλογημένο τόπο τούτη η φράση πράγματι ηχεί ευχάριστα στα αυτιά μας και μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά ως ελάχιστο πλην κατάλληλο και στέρεο ψυχικό στήριγμα, ως μέσον κατευνασμού της οδύνης υπό δύσκολες συνθήκες. Κι ας γνωρίζει κατά βάθος κάθε εχέφρων και νοήμων άνθρωπος πως τούτη η φράση περισσότερο συμβολική παρά οντολογική αξία έχει, καθώς δεν ανήκει στις δυνατότητες του ανθρώπου να επιλέξει τις βασικές συντεταγμένες της βιολογικής ύπαρξης και της τελευτής του. Οι άνθρωποι συνηθίζουν να κάνουν σχέδια ερήμην του Θεού, όπως συνήθιζε να λέει και η αγαπημένη μας Αγγελική. Κατόπιν εορτής μπορούν μονάχα να εκδηλώνουν την ευαρέσκεια ή τη δυσαρέσκειά τους, να σχολιάζουν τα τεκταινόμενα και πολύ περισσότερο τα γεγονότα και στην καλύτερη περίπτωση να ικανοποιούνται με το έργο της αναπροσαρμογής των σχεδίων τους, όταν πλέον στην πραγματικότητα δεν έχουν άλλην επιλογή. Και τούτη τη βαθιά γνώση της conditio humana, των περιορισμών της ανθρώπινης ύπαρξης, έμελλε να τη βιώσει και με τρόπο τραγικό στις οικείες υποθέσεις της και η ίδια η φίλη και συνάδελφός μας, καθώς δεν αξιώθηκε, όπως λογάριαζε, να επιστρέψει στο πόστο της, στις επάλξεις του λειτουργήματός της, όταν πια η άνοιξη θα είχε μπει για τα καλά και ο καιρός δεν θα ήταν δυσμενής για την υγεία της, περιμένοντας τότε να μας αποχαιρετήσει όλους πανηγυρικά αποχωρώντας από την Υπηρεσία και ξεκινώντας τη διαδρομή της για την επόμενη φάση μιας ήρεμης και γεμάτης οικογενειακής ζωής. Όμως για μια φορά ακόμη οι θείες βουλές αποδείχτηκαν διαφορετικές και αδιαπραγμάτευτα ισχυρότερες από τις ανθρώπινες επιθυμίες.

Κυρίες και κύριοι
Η επίγνωση της θνητότητας του ανθρώπου είναι η αφετηρία και η προϋπόθεση της σοφίας του. Ως άνθρωπος πραγματικά μορφωμένος και βαθιά καλλιεργημένος η Αγγελική Πουλοπούλου υπήρξε ενεργό και δραστήριο μέλος της τοπικής κοινότητας των πιστών του τόπου τούτου, θέλοντας να συμβάλει στην κατάκτηση και τη διάδοση των αρετών που συνδέονται με τη γνώση και τη συνειδητοποίηση των ορίων, αλλά και των δυνατοτήτων του ανθρώπινου είναι, των αρετών της ευσέβειας, της μετριοφροσύνης, της σωφροσύνης, της δικαιοσύνης και πάνω απ’ όλα της αγάπης. Η Αγγελική, όπως μου είχε εμπιστευθεί, κρατούσε βαθιά μες στην ψυχή της την πολύτιμη παρακαταθήκη του πατέρα της, να είναι με τη μόρφωσή της πρώτα χρήσιμη στην κοινωνία και ύστερα στον εαυτό της. Κι έτσι δεν παρέλειπε να δείχνει πόσο λογάριαζε τον πλησίον, όχι με αφηρημένα λόγια και επιφανειακές διακηρύξεις, αλλά με καθημερινή βίωση των ηθικών αξιών που εκπήγαζαν από τα βάθη της ψυχής και της προσωπικότητάς της. Δεν δίσταζε σε καμία στιγμή να δείχνει την ένταση των συναισθημάτων της, είτε επρόκειτο για αντιδράσεις σε διαφορετικές απόψεις, είτε για μητρικές συμβουλές, είτε για φιλικές παρατηρήσεις και οξυδερκή πειράγματα. Ο πλησίον για την Αγγελική ήταν μια έννοια που δεν γνώριζε μικρόψυχους περιορισμούς, περιλάμβανε και τον συνάδελφο, και τον μαθητή, και τον απόφοιτο, και τον γονιό, και το στέλεχος της διοίκησης και της αυτοδιοίκησης, και τον άπορο και τον άστεγο της γειτονιάς. Πάντα με θετική σκέψη και όχι με κακία εξέφραζε με παρρησία την άποψή της, αφήνοντας τα πράγματα να εξελιχθούν μέχρι του σημείου που επέβαλλε η ίδια η αναγκαιότητα των καταστάσεων, επιδιώκοντας και πετυχαίνοντας πάντα την επάνοδο στην κανονικότητα των ειλικρινών σχέσεων και της αμοιβαίας αναγνώρισης και εκτίμησης.
Λένε συχνά πως η επέλευση του θανάτου είναι η μόνη βεβαιότητα της ζωής. Ο άνθρωπος πράγματι δεν είναι σε θέση να επιλέξει εάν θα είναι θνητός, όμως μπορεί να επιλέξει τον τρόπο με τον οποίον θα ζήσει τα χρόνια της βιολογικής ύπαρξης που του δωρίζει ο Δημιουργός του. Με τον τρόπο βίωσης του υπαρξιακού του χρόνου δείχνει και κατά πόσον μπορεί να συλλάβει εις βάθος το μυστήριο της ζωής, πράγμα που ειδικά για τον Χριστιανισμό έχει απόλυτη πρακτική προτεραιότητα στον ενθάδε κόσμο και αποτελεί προϋπόθεση για την ευόδωση των σχεδίων για την οριστική μεταφυσική υπέρβαση της θνητότητας. Η ζωή οφείλει να είναι στραμμένη στην ενσυνείδητη και ευφρόσυνη βίωση των φάσεων και των στιγμών της με άξονα τη σοφία της συνολικής θεώρησής της και τούτο ακριβώς έκανε πράξη με τρόπο υποδειγματικό η πολυφίλητη Αγγελική μας, έχοντας κατορθώσει να μοιραστεί ό,τι εκείνη θεωρούσε σημαντικό με όσους ανθρώπους αποδείχτηκαν σημαντικοί. Έχοντας κατορθώσει να βιώσει έντονα τις αντιθέσεις της ζωής, διαπνεόμενη όμως πάντα από βαθιά αγάπη για τη ζωή την ίδια, στην οποία ενέτασσε με σεμνότητα και σοφία την προσωπική της ύπαρξη, κατάφερε τελικά να μας δείξει πως η βεβαιότητα του θανάτου, μολονότι καθ’ εαυτήν ανυπέρβλητη, δεν πρέπει να κυριεύει και να καταβάλλει ψυχικά τον άνθρωπο στον καθ’ ημέρα βίο του, αντίθετα οφείλει να τον οπλίζει με την γνώση εκείνη, τη δύναμη και τη ζωντάνια που θα τον κάνουν τελικά να πορεύεται ευτυχώς και επιτυχώς σε όλα τα εγκόσμια, μικρά και μεγάλα. Με τον τρόπο αυτό ο άνθρωπος παίρνει ό,τι του αναλογεί όχι από κάποια προσωπική δωρεά, αλλά από μιαν οικουμενική κληροδοσία, στην οποία ο ίδιος μετέχει και την χαίρεται στον ύψιστο βαθμό, δείχνοντας συνάμα πόσο την εκτιμά και την αναγνωρίζει, μόνον δια της οδού της αγάπης.

Αγαπημένη μας Αγγελική
Πάλεψες και έφυγες από τη ζωή λεβέντικα, όπως ακριβώς έζησες. Προσέφερες πολλά και επειδή δεν σου άρεσαν τα πολλά και κενά λόγια, θα αρκεστούμε να πούμε μετά λόγου γνώσεως πως το πιο πολύτιμο που μας άφησες ήταν το ίδιο το παράδειγμά σου. Την αγάπη μας δεν θα την χάσεις ποτέ, όσο μας επιτρέπουν και οι δικές μας ανθρώπινες δυνάμεις και σε ό,τι κάνουμε από εδώ και πέρα να είσαι βέβαιη πως και θα σε θυμόμαστε, συνεχίζοντας όσα δεν πρόλαβες να ολοκληρώσεις, και θα μας συντροφεύει η επιβλητική και δυναμική μορφή σου, θα μας εμπνέουν οι αρετές και η προσωπικότητά σου.
Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα σε σκεπάσει, καθώς θα ίπταται η ψυχή σου στη γειτονιά των αγγέλων.

Σάββατο, 23 Φεβρουαρίου 2019

Ο ΖΑΝ ΠΩΛ ΣΑΡΤΡ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

"Ο ελληνικός λαός ήταν από τους πρώτους που ξεσηκώθηκε ενάντια στον ιταλικό φασισμό και ενάντια στη φασιστική τυραννία. Για πέντε χρόνια όλες οι χώρες του κόσμου είδαν στην ελληνική Αντίσταση το ίδιο το σύμβολο του θάρρους και της πίστης. Η Ελλάδα απέδειξε πως μια ήττα οφειλόμενη στην αριθμητική υπεροχή τού αντιπάλου μπορεί να μετατραπεί σε νίκη όταν δεν γίνεται αποδεκτή."

Ροζέ Μιλιέξ (επιμ.), Κείμενα και μαρτυρίες Γάλλων, απόδοση κειμένων στα ελληνικά Τ. Δρακοπούλου, απόδοση ποιημάτων Τ. Πατρίκιος, Κέδρος, Αθήνα 1980, σ. 293· παράθεμα σύμφωνα με το: Σχολικό βιβλίο Γ΄ Τάξης Λυκείου, Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου (από το 1815 έως σήμερα), Ι.Τ.Υ.Ε. "Διόφαντος, σ. 122 

Δευτέρα, 4 Φεβρουαρίου 2019

Ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ

Ο Επίκουρος (341-270 π.Χ.) ήταν ένας φιλόσοφος που, αν μη τι άλλο, δίδαξε με το παράδειγμά του και μπορεί ακόμη και σήμερα να εμπνεύσει όσους τρέφουν βαθύ και γνήσιο ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία.
Όχι μόνον επειδή επιχείρησε να τροποποιήσει σε καίρια σημεία την προγενέστερη ατομική φιλοσοφία του Αβδηρίτη Δημόκριτου, αλλά κυρίως επειδή διακήρυξε και επιδίωξε έμπρακτα την απελευθέρωση του ανθρώπου από τη δεισιδαιμονία μέσω της γνώσης, συνέβαλε στη διάρρηξη του προνομιακού κύκλου των ακροατών της φιλοσοφίας, ανέπτυξε μιαν ισορροπημένη σχέση με τις ηδονές, δίδαξε πως είναι δυνατή η υπέρβαση του φόβου του θανάτου - και για άλλους πολλούς λόγους, όπως αυτοί προκύπτουν από την ηθική διδασκαλία του - είναι ένας φιλόσοφος που αξίζει και σήμερα να μελετάται.
Και πράγματι τον τιμούν και τον μελετούν άνθρωποι που προσφεύγουν στη φιλοσοφία προκειμένου να αντιμετωπίσουν επιτυχώς σύγχρονους φόβους, προκαταλήψεις και απατηλές ιδεολογίες και αναζητούν μιαν ευσταθή και γόνιμη σχέση μεταξύ θεωρίας και απελευθερωτικής πράξης.
Η ενασχόληση με τον βίο του αποτελεί σε κάθε περίπτωση μια χρήσιμη εισαγωγή στο έργο του.